Okres dorastania wiąże się z dużą liczbą zmian. Młody człowiek stopniowo oddziela się od rodziców, buduje własną tożsamość, a coraz większego znaczenia nabierają relacje rówieśnicze. Pojawiają się pierwsze związki, pytania o przyszłość i większa odpowiedzialność za własne decyzje.
Temu etapowi mogą towarzyszyć intensywne emocje, zmienność nastroju, większa potrzeba prywatności, konflikty z rodzicami czy okresowe wycofanie. Nie każda zmiana zachowania nastolatka oznacza więc, że potrzebuje on psychoterapii. Warto jednak wiedzieć, które sygnały powinny skłonić do uważniejszej rozmowy lub konsultacji ze specjalistą.
Kiedy zmiana zachowania powinna zaniepokoić?
Szczególnej uwagi wymagają trudności, które utrzymują się przez dłuższy czas, wyraźnie się nasilają albo zaczynają wpływać na kilka obszarów życia młodej osoby. Rodzic może zauważyć między innymi:
- wycofanie z kontaktów i izolowanie się od rówieśników lub rodziny,
- wyraźny spadek motywacji do nauki, pogorszenie wyników albo częste nieobecności w szkole,
- utrzymujące się problemy ze snem lub jedzeniem,
- silną drażliwość, gwałtowne reakcje emocjonalne albo częste napady płaczu,
- utratę zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność,
- zauważalny spadek energii, trudności z koncentracją lub codziennym funkcjonowaniem.
Pojedynczy objaw nie musi świadczyć o poważnym problemie. Znaczenie mają jego nasilenie, czas trwania, zmiana względem wcześniejszego funkcjonowania oraz to, czy podobne trudności pojawiają się jednocześnie w domu, szkole i relacjach z innymi.
Gdy nastolatek mówi o swoim cierpieniu
Czasami młody człowiek mówi wprost o poczuciu pustki, silnym lęku, smutku, samotności, bezwartościowości albo wrażeniu, że nie radzi sobie ze swoimi emocjami. Może wypowiadać się o sobie w bardzo krytyczny sposób, nie akceptować własnego wyglądu, czuć się odrzucony przez rówieśników lub mieć poczucie, że nie potrafi odnaleźć swojego miejsca.
Nawet jeśli z perspektywy osoby dorosłej przyczyna wydaje się niewielka, przeżywane przez nastolatka emocje są rzeczywiste. Próby natychmiastowego przekonywania, że „nie ma się czym martwić”, mogą sprawić, że młoda osoba poczuje się niezrozumiana. Ważne jest wysłuchanie jej i potraktowanie wypowiedzi poważnie.
Powtarzające się trudności w relacjach i obrazie siebie
Psychoterapię warto rozważyć również wtedy, gdy podobne trudności regularnie powracają. Mogą to być częste konflikty w relacjach, bardzo silne reakcje na krytykę lub odrzucenie, trudność z utrzymywaniem przyjaźni, poczucie niezrozumienia albo przechodzenie od bardzo bliskich relacji do nagłego zrywania kontaktu.
Niepokojąca może być także silna zależność od opinii innych osób i związane z nią duże wahania poczucia własnej wartości. Psychoterapia nie służy ocenianiu nastolatka, lecz pomaga mu lepiej rozumieć własne emocje, potrzeby, relacje oraz sposoby reagowania.
Cierpienie, którego nie widać
Nie wszystkie trudności są widoczne na pierwszy rzut oka. Nastolatek może dobrze funkcjonować w szkole, osiągać wysokie wyniki i sprawiać wrażenie osoby bardzo samodzielnej, a jednocześnie przeżywać silny lęk, nadmiernie się kontrolować albo uważać każdą porażkę za coś niemożliwego do zniesienia.
Dobre oceny i sukcesy nie zawsze oznaczają, że młoda osoba dobrze radzi sobie emocjonalnie. Warto zwracać uwagę nie tylko na to, co nastolatek osiąga, lecz także na to, ile wysiłku kosztuje go codzienne funkcjonowanie i jak reaguje na błędy, odpoczynek czy sytuacje, których nie może w pełni kontrolować.
Zachowania impulsywne, ryzykowne i samouszkodzenia
Powodem do szybkiego poszukania profesjonalnej pomocy mogą być zachowania impulsywne lub ryzykowne, takie jak częste używanie alkoholu lub innych substancji, podejmowanie niebezpiecznych działań, gwałtowne ucieczki z domu czy samouszkodzenia. Ważne jest nie tylko zatrzymanie samego zachowania, ale także próba zrozumienia, jaką funkcję ono pełni i z czym młody człowiek próbuje sobie w ten sposób poradzić.
Kiedy potrzebna jest pomoc natychmiastowa?
Wypowiedzi o braku chęci do życia, myśli lub plany samobójcze, próba samobójcza oraz zachowanie wskazujące na bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia wymagają pilnej reakcji. W takiej sytuacji nie należy czekać na rozpoczęcie psychoterapii ani pozostawiać młodej osoby samej.
- Przy bezpośrednim zagrożeniu zadzwoń pod numer 112 lub 999 albo udaj się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego lub izby przyjęć.
- Dzieci i młodzież mogą całodobowo i bezpłatnie zadzwonić pod numer 116 111 lub skorzystać z czatu na stronie 116111.pl.
- Całodobowy Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka działa pod numerem 800 12 12 12.
Telefony wsparcia mogą pomóc w kryzysie, ale nie zastępują numeru alarmowego ani pilnej pomocy medycznej w sytuacji bezpośredniego zagrożenia.
Trudne wydarzenia życiowe
Psychoterapia może być pomocna również wtedy, gdy młoda osoba doświadcza trudnego wydarzenia: rozstania rodziców, śmierci bliskiej osoby, przemocy, poważnej choroby, zmiany szkoły, przeprowadzki czy rozpadu ważnej relacji.
Nie każde trudne doświadczenie wymaga terapii. Wiele osób radzi sobie dzięki wsparciu rodziny i własnego otoczenia. Warto jednak szukać dodatkowej pomocy, jeśli cierpienie nie zmniejsza się z czasem albo nastolatek coraz bardziej wycofuje się z dotychczasowego życia.
Rodzic i nastolatek mogą widzieć sytuację inaczej
Rodzic może być zaniepokojony, podczas gdy nastolatek uważa, że nic się nie dzieje. Może być też odwrotnie: młody człowiek może przeżywać duże cierpienie, którego przez długi czas nie pokazuje otoczeniu. Dlatego sama konsultacja ze specjalistą może pomóc lepiej zrozumieć sytuację i zdecydować, jaka forma wsparcia będzie odpowiednia.
Psychoterapia młodzieży nie ma służyć temu, aby nastolatek stał się bardziej posłuszny, mniej konfliktowy czy łatwiejszy dla otoczenia. Jej celem jest wsparcie młodej osoby w lepszym rozumieniu siebie, własnych emocji, relacji i sposobów reagowania. W okresie kształtowania tożsamości możliwość przyjrzenia się trudnościom w bezpiecznej relacji może mieć szczególne znaczenie.
Nie trzeba czekać, aż problem się nasili
Jeżeli rodzic przez dłuższy czas ma poczucie, że z dzieckiem dzieje się coś niepokojącego, albo sam nastolatek mówi, że potrzebuje rozmowy z kimś spoza rodziny, jest to wystarczający powód, aby rozważyć kontakt ze specjalistą.
Pierwsza konsultacja nie oznacza automatycznego rozpoczęcia psychoterapii. Służy poznaniu sytuacji, określeniu potrzeb i ustaleniu możliwych dalszych kroków. O tym, jak wygląda współpraca z młodą osobą i jej rodzicami, możesz przeczytać w artykule Psychoterapia dzieci i młodzieży – jak wygląda i jaka jest rola rodziców?
Pracuję z dziećmi i młodzieżą w wieku od 5 do 18 lat. Spotkania prowadzę stacjonarnie w Sosnowcu i Katowicach. Możesz zadzwonić pod numer 518 511 121.
Źródła i dalsza lektura
- Ministerstwo Zdrowia: pytania i odpowiedzi dotyczące wsparcia psychologicznego
- Pacjent.gov.pl: Leczenie psychiatryczne młodzieży i dzieci
- NFZ: Jak pomóc dziecku w kryzysie psychicznym
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji ani diagnozy. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy skorzystać z pomocy alarmowej lub medycznej.